Vous êtes ici : Accueil La revue Iedereen kan schilderen dankzij een palet aan oplossingen !

Iedereen kan schilderen dankzij een palet aan oplossingen !

Par jschuman Dernière modification 26/01/2011 18:03

Traduction néerlandaise du dossier loisirs "La peinture pour tous, une palette de solutions !" - Aires Libres nr 7 - juin 2010

Aires Libres nr. 7 – Juni 2010

 

Schilderen zonder handen

 

Wanneer je het essentiële niet kan zien met je ogen...

 

Enkel met het hart ziet men goed...

 

"Er schuilt geen oplossing in de schilderkunst omdat er geen problemen zijn"

 

Citaten

 

Gedifferentieerde kunst en CREAHM

 

Kunst als therapie ?

 

 

Afgezien van het feit dat zij een schoonheidsdoel nastreeft, vormt de artistieke schepping een buitengewoon communicatiemiddel voor de mens. Via zijn werk spreekt de schilder rechtstreeks de zintuigen, de emoties en het verstand aan.

In de collectieve verbeelding stellen wij ons de schilder vaak voor als een uiterst behendig iemand die de wereld rondom hem aandachtig bekijkt om die vervolgens op doek te kunnen weergeven. Wij kunnen ons dan ook moeilijk voorstellen dat mensen die “anders” denken, die niet zien of die hun handen niet kunnen gebruiken, dit ook zouden kunnen… En toch ! Kunst kent geen grenzen en dus kan iedereen zich, mits enkele aanpassingen, aan het schilderen wagen en werken met penselen en kleuren…

 

Schilderen zonder handen

Omdat zij geen handen hebben, schilderen duizenden kunstenaars over de hele wereld met hun mond of voet(en).

Hiervoor heb je weinig aanpassingen maar veel behendigheid nodig. Er bestaan verschillende oplossingen om het comfort van de schilder te verhogen:

  • wanneer men met de mond schildert op een tafel, gebruikt men een langer en gebogen penseel om makkelijk aan het doek te geraken;
  • wanneer men op een verticale houder schildert, werkt men op een schildersezel die in de hoogte kan worden aangepast en met een vrije ruimte eronder zodat men er ook zittend dichterbij kan komen;
  • wanneer men de voeten gebruikt, legt men het doek gewoon op de grond;
  • het doek wordt op een draaiend platform gelegd zodat men makkelijk bij alle randen kan;

 

In de 19de eeuw is Sarah Biffen de eerste erkende kunstenares die met de mond schildert. Sarah wordt zonder armen geboren. In 1822 wordt zij bijzonder populair nadat zij verschillende portretten heeft geschilderd voor de Britse koninklijke familie. Een eeuw later krijgt Erich Stegmann op 2-jarige leeftijd polio en omdat hij daardoor zijn armen en handen niet langer kan gebruiken, richt hij een internationale vereniging op die de werken van kunstenaars “zonder handen” promoot. Hij reist de wereld rond om deze kunstenaars te verenigen en ervoor te zorgen dat zij financieel zelfstandig kunnen zijn. Vandaag is de ‘Société d’Editions des Artistes Peignant de la Bouche et du Pied’ (Uitgeverij van Mond- en Voetschilderende Kunstenaars) vertegenwoordigd in meer dan 74 landen, waaronder België (1[f1] ).

 

Wanneer je het essentiële niet kan zien met je ogen…

De schilderkunst is niet altijd figuratief, zij is soms abstract en maakt zich ongehinderd los van de werkelijkheid. Daarom vormt blindheid geen onoverkomelijk obstakel voor deze kunstvorm. Dankzij bepaalde aanpassingen krijgen mensen met een visuele beperking ook toegang tot deze kunst.

Ook al blijven bepaalde praktische problemen bestaan, toch kunnen zij vaak uit de weg worden geruimd. Om te weten waar de randen van het doek zich bevinden, gebruikt men bijvoorbeeld een frame met een verhoogde lijst. Om zich op de tekening te kunnen oriënteren, kan men specifieke hulpmiddelen gebruiken waarmee de compositie eerst kan worden gegraveerd vooraleer zij wordt geschilderd. Er bestaat ook 3D-verf die fijne lijntjes trekt die met de vingers kunnen worden waargenomen. Dankzij deze reliëflijnen kan men de omtrek van de tekening voelen vooraleer die te kleuren. Voor het werken met kleuren kan de kunstenaar een palet gebruiken waarop de drie primaire kleuren in de gebruikelijke volgorde zijn aangebracht, zodat hij op die manier alle gewenste kleuren kan bekomen. Het lijkt ook mogelijk te zijn de verschillende kleuren te leren herkennen aan hun textuur in geval de kunstenaar met olieverf werkt. John Bramblitt, een blinde Amerikaanse schilder, past deze techniek toe, die trouwens zijn schilderijen beïnvloedt.

“Wanneer ik met mijn handen over een voorwerp ga en ik de textuur ervan voel, denk ik aan de verfkleuren met een gelijkaardige textuur. Ik weet dat iemands huid niet rood of blauw is, maar soms voel ik het wel zo aan en daarom denk ik dat ik via de schilderkunst een zeer speciale manier heb gekregen om naar de wereld te kijken.” (2) [f2] 

Een perspectief of verdwijnpunt weergeven vormt daarentegen een aanzienlijk probleem. Om slechtzienden of blinden deze technieken bij te brengen, heb je creativiteit nodig. Het is met name mogelijk reliëfschema’s voor hen te tekenen. Zij nemen dan de verschillende hoger liggende motieven waar via de vingers. Het niveau en de leertechnieken variëren volgens het abstractievermogen van de leerlingen. Wat goed is voor de ene is niet noodzakelijk gepast voor de andere.

 

Enkel met het hart ziet men goed…

Kunsttechnieken aanleren,  binnen een stroming passen, zin geven aan zijn schilderijen, het lijkt misschien allemaal ingewikkelder voor iemand met begripsproblemen. Schilders met een verstandelijke beperking lopen nochtans vaak over van verbeelding, wat een ware troef is voor hun creaties. Zij schilderen vaak voor het plezier, zonder zich druk te maken over een bepaald publiek of een of andere bijzondere stroming.

Jarenlang waren de kunstworkshops voor mensen met een verstandelijke beperking evenwel enkel voor bezigheidsdoeleinden bestemd. Tegenwoordig streven almaar meer cursussen ernaar hun mogelijkheden te ontwikkelen. Zo worden deze mensen begeleid door docenten plastische kunsten en worden er vaak tentoonstellingen georganiseerd. Deze ontmoetingsmomenten vormen unieke gelegenheden om de bekwaamheden en het talent van mensen met een verstandelijke beperking te leren kennen. Zoals blijkt uit de bovenstaande werken kunnen misschien niet alle vervaardigde stukken echt als kunst worden bestempeld, maar zij getuigen wel van een buitengewone persoonlijkheid!

 

“Er schuilt geen oplossing in de schilderkunst omdat er geen problemen zijn” (3)

De schilderkunst is een uitermate vrij uitdrukkingsmiddel zonder afspraken. Deze kunstvorm staat open voor iedereen, dus ook voor mensen met een beperking. Door kunst te creëren kan men, onder andere, iets overbrengen wat men niet altijd met woorden kan zeggen… Zo wordt kunst een factor van persoonlijke ontwikkeling! Het spreekt vanzelf dat kunst de beperking niet geneest, maar dankzij de kunst kunnen mensen met een beperking wel meer zelfrespect krijgen doordat zij hun mogelijkheden zien en zij zich in een project kunnen inwerken. Als gevolg daarvan krijgen zij meer erkenning door en worden zij beter opgenomen in de maatschappij. Dus: iedereen aan het schilderen!

 

Citaten

“Toen ik voor de harlekijnen van Picasso stond, besefte ik dat zijn tekening af en toe onnauwkeurig was. Dus dacht ik bij mezelf: waarom zou ik dat niet kunnen?”. (Françoise Witchi, vermeld in “L’homme qui enseignait la peinture aux aveugles” [De man die blinden leerde schilderen])

“Bij ziende mensen zijn er zelfs velen die niet geloven dat zij kunnen tekenen. Bovendien zijn blinden geneigd in het hoekje tegen de muur te gaan staan. Gelukkig zijn het ook mensen die gewoonlijk nieuwe dingen uitproberen en testen.” (Jean Devost, schilder en leraar schilderkunst voor mensen met een visuele beperking in Zwitserland)

“De echte waarde van kunst hangt af van haar vermogen tot bevrijdende openbaring” (René Magritte).

 

Gedifferentieerde kunst en CREAHM(6)

Het begrip gedifferentieerde kunst werd ingevoerd door de Belgen Luc Boulangé en André Stass. Het verwijst naar de werken die mensen met een verstandelijke beperking hebben vervaardigd in creatieve workshops, meer bepaald onder impuls en met de hulp van een maatschappelijk werker/kunstenaar. In 1979 richtte Luc Boulangé Créahm (CREAtivité et Handicap Mental) op, met als doel mensen met een verstandelijke beperking een plaats te geven waarin zij over de nodige middelen beschikken (ruimte, materiaal, technieken, menselijke begeleiding…) om hun creatieve mogelijkheden in de beste omstandigheden te kunnen ontwikkelen. De deelnemers worden begeleid door professionele kunstenaars die hen verschillende technieken aanleren, die hen advies geven en leiden zonder daarbij hun artistiek werk af te remmen. De gerealiseerde projecten worden regelmatig aan het publiek voorgesteld, want Créahm zorgt ook voor de promotie en de verspreiding van de werken van zijn kunstenaars.

 

Kunst als therapie ?

Reeds in de Oudheid prees men de heilzame werking van de kunst omdat zij de ziel tot rust kon brengen. Er bestaat inderdaad een zeer oud verband tussen kunst beoefenen en ziektes genezen. De kunsttherapie vindt hierin trouwens haar oorsprong (4). Deze nieuwe discipline is een “vorm van psychotherapie die de artistieke creatie gebruikt om in contact te komen met zijn innerlijke leven, het tot uiting te brengen en vorm te geven” (5). In tegenstelling tot een gewone psychotherapie is een kunsttherapie hoofdzakelijk niet-verbaal. De kunst is er het voornaamste uitdrukkingsmiddel. Deelnemen aan een kunsttherapie is niet hetzelfde als deelnemen aan een kunstworkshop, want de doelstellingen zijn anders. Kunsttherapie streeft naar een betere levensbeleving, de artistieke creatie is slechts een middel. Een kunstworkshop van zijn kant streeft ernaar kunsttechnieken te verwerven en creaties te maken. De kunst is hier dus een doel op zich.

 

(1.) Uitgeverij van Mond- en Voetschilderende Kunstenaars - Populiersstraat 4 in 1000 Brussel. Tel. 02 218 39 34 - Fax 02 218 45 51

(2.) John Bramblitt, in Bulle d’Art (blog), Il faut voir pour peindre… Vraiment ? Opus 2.

(3.) Citaat van Jean Bazaine, Frans schilder (1904-2001)

(4.) MARCHAND Gilles, “De l’art à la thérapie”, in Sciences Humaines, buiten reeks nr. 37, juni –juli - augustus 2002.

(5.) Kunsttherapie op www.passeportsante.net (Franstalig) en www.orante.be of www.kleinejohannes.be (Nederlandstalig)

(6.) Créahm - Quai Saint-Léonard 6 in 4000 Luik. Tel. 04 227 01 55 - Fax 04 227 75 12 - www.creahm.be

Actions sur le document
  • Envoyer cette page
  • Imprimer
  • Bookmarks